НАДВОР ОД ДИПЛОМАТА: ПРЕДИЗВИКОТ НА ВРАБОТУВАЊЕТО И ПРОГРАМИТЕ ЗА МОБИЛНОСТ
Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас. Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.
АВТОР: ЕНИС ШАЌИРИ
Врската меѓу високото образование и пазарот на трудот е едно од клучните прашања што директно влијаат врз економскиот развој, продуктивноста и конкурентноста на една земја. Универзитетите немаат само академска функција. Тие треба да создаваат знаење и кадри кои се способни да се приспособат на економските, технолошките и општествените промени.
Во Северна Македонија, оваа врска и понатаму е слаба. Иако во текот на годините беа спроведени различни реформи во образованието и вработувањето, дел од академската заедница и понатаму констатира дека интервенциите често биле фрагментирани, краткорочни и без доволна системска кохерентност. Од една страна, институциите постојано ја нагласуваат потребата од унапредување на образованието, додека од друга страна, бизнис-секторот и понатаму укажува на недостиг од кадри со вештини и квалификации што ги бара економијата.
Овој проблем станува уште позначаен поради брзите промени на пазарот на трудот. Технологијата, дигитализацијата, автоматизацијата и вештачката интелигенција ги менуваат професиите и вештините што се бараат. Универзитетите, пак, се поспори системи. Една студиска програма може со години да продолжи со иста структура, додека потребите на одреден економски сектор можат да се променат во многу пократок временски период.
Според податоците на Државниот завод за статистика, во 2025 година, активното население во Република Северна Македонија изнесувало 796.399 лица, од кои 704.617 биле вработени, додека 91.782 лица биле невработени. Стапката на активност во овој период изнесувала 52,5%, стапката на вработеност 46,4%, додека стапката на невработеност била 11,5%.
И покрај тоа што стапката на невработеност е намалена за повеќе од 16 процентни поени во текот на последната деценија, таа и понатаму е меѓу највисоките во регионот на Европа и Централна Азија. Сепак, овој проблем не треба да се гледа само низ статистиката за вработеноста и невработеноста. Тој има и културна димензија, која често останува надвор од дискусијата за усогласувањето на образованието со пазарот на трудот.
Во Северна Македонија, концептот на работа, особено кај младите и студентите, во значителна мера и понатаму се поврзува со економската неопходност и преживувањето, а помалку со постепеното градење кариера. Работата за време на студиите или сезонската работа често се перципираат како нешто што се прави поради финансиска потреба, а не како инвестиција во личниот и професионалниот развој. Ова создава значајна разлика во однос на други работни култури, каде што раното професионално искуство се смета за нормален дел од образованието.
Во Соединетите Американски Држави, на пример, не е невообичаено студентите по политички науки, економија или други академски области во текот на летото да работат во ресторани, паркови, летни кампови или во услужниот сектор. Вредноста на овие искуства не се состои нужно во нивната директна поврзаност со идната професија. Преку нив се развиваат комуникациските вештини, одговорноста, дисциплината, тимската работа, управувањето со времето и, пред сè, контактот со луѓе со различни карактери и потекло. Во оваа смисла, работата станува дел од процесот на образование и формирање на личноста.
Таквиот пристап сè уште во значителна мера недостасува во Северна Македонија. Студентската и сезонската работа треба да се ослободат од перцепцијата дека се активности поврзани исклучиво со економското преживување и да се гледаат како можност за развивање работна култура. Универзитетите и работодавачите можат да имаат значајна улога во оваа насока преку промовирање на професионални практикантства, работа со скратено работно време, летни ангажмани и други форми на рано професионално искуство како дел од развојот на кариерата.
СТУДЕНТСКАТА МОБИЛНОСТ КАКО НЕДОВОЛНО РАЗВИЕНА ДИМЕНЗИЈА
Друга димензија, особено важна за Северна Македонија и другите земји од Западен Балкан, е студентската мобилност. Во мала економија и во образовен систем кој се соочува со структурни ограничувања, контактот со други универзитети, компании, институции и култури не треба да се смета за луксуз, туку за важен дел од развојот на човечкиот капитал.
Во одредени периоди, програмите за мобилност, особено Еразмус+, создаваа голем интерес кај студентите. За многу млади луѓе, покрај академската димензија, овие програми претставуваа и прва реална можност привремено да живеат во странство, да запознаат други земји и да воспостават меѓународни контакти. Денес, се чини дека овој ентузијазам е намален и дека кај дел од младите се создава многу побинарна логика: или да ја напуштат земјата со намера да не се вратат, или да останат во земјата со релативно мал контакт со системите, практиките и можностите што постојат надвор од неа.
Токму меѓу овие две алтернативи постои простор што треба многу повеќе да се развива: циркуларната мобилност. Еден млад човек не мора нужно да избира меѓу трајно останување и трајна емиграција. Тој може да студира еден семестар во странство, да учествува во летна школа, обука или професионална пракса, да создаде меѓународна мрежа на контакти и потоа тоа искуство да го донесе назад во земјата.
Програмите како Еразмус+, Еразмус Мундус, RYCO, WBF MOVE, CEEPUS, European Solidarity Corps, програмите за практикантство и меѓународна размена, како и регионалните иницијативи за мобилност, создаваат можности студентите да се запознаат со други начини на размислување, студирање и работа. За земјите од Западен Балкан, нивното значење оди подалеку од индивидуалната корист за студентот.
Студент кој поминува неколку месеци на универзитет или во институција во странство не стекнува само академско знаење. Тој гледа како функционираат институциите, како се организира работата, како се комуницира во мултикултурни средини, како се градат професионалните односи и какви стандарди се бараат на поконкурентните пазари. Кога овие искуства ќе се вратат во земјата, тие можат да создадат нови импулси и во рамките на универзитетите, институциите и домашните компании.
Затоа, усогласувањето на образованието со пазарот на трудот не треба да се сведе само на прашањето дали еден универзитет го создава професионалниот профил што го бара една компанија. Прашањето е пошироко. Тоа се однесува на создавањето работна култура, на изложувањето на студентите на практични искуства, на меѓународната мобилност и на способноста на образовниот систем да создава поединци кои можат да се приспособат на економија која постојано се менува.
Во оваа смисла, инвестирањето во студентската мобилност, професионалните практики и работното искуство за време на студиите истовремено претставува инвестиција во образованието, пазарот на трудот и економскиот развој на земјата. За Северна Македонија, предизвикот не е само да ги задржи младите во земјата. Предизвикот е да создаде систем во кој младите можат да излезат, да учат, да создаваат контакти и да стекнуваат искуства од странство, но истовремено да имаат причини и можности стекнатото знаење и искуство да го вратат и да го искористат за развојот на земјата.