ВИСОКОТО ОБРАЗОВАНИЕ ВО СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА И НЕОПХОДНОСТА ОД РЕФОРМИ
Според стандардите, барем европските, во просек на околу еден милион жители има еден јавен универзитет, додека кај нас излегува помалку од 250 илјади жители по универзитет! Да се разбереме: немаме ниту стандард, ниту ресурси, а уште помалку потреба за ова преголемо димензионирање. Секако, јазичните и етничките специфики на државата не можат да не влијаат врз овој број, но сепак не до толку фрагментирано. Мислам и сум убеден дека институционалната оптимизација на високото образование е неопходна и ќе се случи. Прашањето е кога и како? Колку порано започне, толку ќе биде подобро и поевтино, и тоа треба да биде процес, а не акт!
Пишува: Академик Абдулменаф Беџети
Високото образование како врвна алка на образовниот систем, по својата важност бара постојан третман и разработка, бидејќи претставува определувач и мерка за развојот на една држава и едно општество, во целина. Во текот на последните три децении, повеќепати сум ја разработувал оваа тема, и од економски, но и од политички аспект, особено во почетокот на 90-тите години од минатиот век.
Актуелноста на јавните дебати околу системските промени во високото образование ја наметнува потребата повторно да се разгледа оваа тема од суштинско значење за општеството. Уште на почетокот сакам да нагласам дека во секторот на високото образование има позитивни исклучоци, и институционални, како и индивидуални, но овојпат го третирам феноменот и општата состојба. Несомнено е дека состојбата не е добра, за да не кажеме лоша! Таа се карактеризира и доминира со квантитативната компонента наспроти квалитативната. Во економски речник, би ја дефинирал како систем со масовност во понудата и опаѓачка побарувачка во квалитетот, кој главно произведува дипломи со висок степен на инфлација!
Поаѓајќи од големиот број образовни институции, како јавни (шест универзитети), еден уникатен јавно-приватен, а уште повеќе приватни (над 20 универзитети, колеџи и факултети) со помалку од 1,5 милиони жители присутни во државата, не може ни да се очекуваат подобри резултати од овие што ги имаме. И оние малку универзитети, поточно одредени факултети во рамките на универзитетите кои вложуваат напори и сè уште успеваат успешно да го одржат и унапредат квалитетот, се соочуваат со огромното мнозинство кое произведува дипломи, а не знаење, бидејќи побарувачката за тоа расте. Ако го погледнеме бројот на исти факултети (предничат правните, следени од економските), а за бројот на студиски програми да не зборуваме – тој ги надминува и ниските четирицифрени граници! Од оваа состојба, несомнено е што произведуваме – погледнете ја состојбата во правото и економијата истовремено! Секако, секогаш со почит кон исклучоците, но тие брзо заминуваат кон Запад, бидејќи таму се многу повеќе вреднувани.
Квалитетот на студентите уште при уписот, воопшто земено, се карактеризира со недоволно ниво на претходно стекнати знаења. Според сите анализи и студентски статистики, околу 60% од кандидатите заслужуваат да се запишат според прагот на знаење, иако прагот на оценки што го носат од претходниот степен на средно образование е асиметричен со нивото на стекнато знаење! Како предавач со 30-годишно искуство во високото образование, сметам дека проблемот не е во влезот без критериуми, туку во проодноста без критериуми, барем со минимално потребно и еднакво усвоено знаење за сите! Од друга страна, не треба да се заборави фактот дека околу 10% од студентите се одлични, не само што се исклучително добри, туку и остануваат такви. Следи една група со напор, не повеќе од 30%. Всушност, она што ни недостига денес, во споредба со пред 30 и повеќе години, е стабилната средина од 50% студенти кои некогаш со заслуга стигнуваа до диплома, иако со одредени доцнења! Денес тоа недостига и може да се каже дека е преполовено.
Радикалната промена во начинот на предавање, а уште повеќе и на учење кај новите генерации (генерацијата Z), со ниска склоност кон читање и меморирање, е глобален феномен, дури и кај најелитните универзитети во светот! Харвард се жали на ова уште пред една деценија! Тие денес претпочитаат да учат со најновите технологии, преку видео и аудио, не во амфитеатри и училници, туку по можност легнати во кревет или на кауч! Сепак, барем во високото образование, не мислам дека можеме да ги смениме нив, ако не се сменат овие навики во претходните циклуси, како што моментално се обидуваат да направат скандинавските земји (Данска, Финска и Шведска, особено). Во овие околности, треба да се смениме ние – системот, институциите со нивните управувачки и менаџерски структури, како и педагозите ангажирани во оваа мисија.
Значи, доаѓаме до констатацијата дека треба да се МЕНУВАМЕ, сите – од системот, лидерството, наставниците, па сè до прилагодувањето кон потребите на пазарот и општеството! Би започнал од етиката и интегритетот, но тоа се теми кои по својата природа и комплексност бараат посебна разработка, и филозофска и системска!
Затоа, речиси постои широк консензус во академската заедница (и тука, секако, со не мали исклучоци) за потребата од промени, и тоа длабоки! Ова беше општ заклучок во речиси сите дебати околу „пакетот“ од трите предлог-закони – оној за високото образование, за квалитетот во високото образование и за научната дејност (три паралелни закони). Дури и доцниме со овој процес!
Покрај согласноста за потребата од промени, треба да се нагласи дека во ниту една иницијатива за промени од 2004 година наваму, која се случила повеќе од три пати (последната во 2018 година), немало толкава инклузивност или сеопфатност во процесот на дебата – на секој јавен универзитет (вклучително и УЈИЕ заедно со ТУ), каде предлагачот, во овој случај Министерството за образование и наука со министерката проф. Јаневска, учествувал за да ги слушне критиките, сугестиите и предлозите од универзитетскиот кадар. Во Академијата на науките и уметностите на Македонија, под мое модерирање, исто така се одржа многу квалитетна и плодна дебата. Очекуваме да видиме колку од нив ќе бидат земени предвид. Околу 10 дена пред „лансирањето“ на предлог-законите, министерката Јаневска ги повика сите ректори на јавните универзитети, а два дена подоцна и јавно-приватниот универзитет (УЈИЕ), за да ги информира за иницијативата. Сметам дека тука имаше и една најава, според мене предвремена, со овој „пакет“ закони, за потребата од „спојување“ на некои јавни универзитети со цел да се намали нивниот број, што уште на почетокот предизвика недоразбирања! Велам предвремена, не во однос на потребата, туку во однос на иницијативата на законите, бидејќи јавните универзитети се основани и функционираат според специфични закони за секој од нив!
Според стандардите, барем европските, во околу еден милион жители има еден јавен универзитет, додека кај нас е помалку од 250 илјади жители! Да се разбереме: немаме ниту стандард, ниту ресурси, а уште помалку потреба за ова преголемо димензионирање. Секако, јазичните и етничките специфики на државата не можат да не влијаат врз овој број, но сепак не до толку фрагментирано. Мислам и сум убеден дека институционалната оптимизација на високото образование е неопходна и ќе се случи. Прашањето е кога и како? Колку порано започне, толку ќе биде подобро и поевтино, и тоа треба да биде процес, а не акт! Процес кој ќе се одвива со поддршка од регулаторот на дејноста, но со меѓууниверзитетски договори и со одреден временски транзициски период (најмалку еден четиригодишен студиски циклус). Ја разбирам природата на политичката логика за политичко калкулирање (трошок/корист) од процесот на консолидација, но важно е кој и кога го започнал, како бил планиран и дизајниран процесот, како се надгледува квалитетот на трансформацијата,… повеќе отколку административниот чин на едно механичко и физичко спојување!
Вакви процеси се случуваат сè почесто на Запад. Во 2017 година во Франција се споија два елитни универзитети за да ја зголемат видливоста и глобалната конкуренција (Сорбона со Пјер и Мари Кири), минатата година во Швајцарија се споија шест јавни универзитети,… итн.
Бидејќи просторот е ограничен за да се елаборира „пакетот“ од предлог-закони кои беа поставени на платформата на Министерството за образование и наука (ЕНЕР), ќе се обидам да синтетизирам неколку принципиелни аспекти од особено значење каде што е потребна внимателност во уредувањето преку основните закони за дејноста на високото образование и науката, како и квалитетот во оваа дејност.
Прво и концептуално: Треба јасно да се дефинираат и да се земат предвид постојните специфики на универзитетите во државата – според големината, структурата (бројот на единици), статусот (интегриран/деинтегриран), староста од основањето, историската позадина, територијата и локацијата, просторните, техничките и инфраструктурните услови, кадровската база,… итн. Не би било логично, споредливо, а уште помалку праведно, да се инсталираат исти критериуми за дејноста за универзитет со старост над 75 години, кој апсорбира над 50% од вкупниот буџет за високото образование (над 125 милиони евра) – УКИМ, и друг кој апсорбира помалку од 2% (Апостол Павле – Охрид), или 3,5-4% (Универзитет „Мајка Тереза“)! Поради конфликт на интереси, треба да бидам внимателен кога го споменувам УЈИЕ со само 1% буџет од државата, во споредба со резултатите што ги создава на пазарот на труд и во општеството. Дури сме во однос 3:1 како нето финансиери на буџетот – три дела даваме и еден дел добиваме! Затоа, утврдените критериуми треба да имаат транзициски периоди за исполнување за специфични универзитети, а тоа се уредува со преодни одредби на законите!
Второ и најчувствително: Универзитетската автономија останува доста дискутабилна! Надзорното и управувачко тело, т.н. Совет за високо образование, и по состав (со силна политичка компонента) и по квалитативна структура, како и по надлежностите што му се даваат! Дури, правниците велат дека директно го крши Уставот! Меѓународните стандарди и Магна карта, каде што државата и универзитетите се членки, се спротивставуваат на вакво мешање.
Сметам, иако не можам да го оправдам, дека досегашните околности на управување и менаџирање со јавните универзитети, со неефикасност и неефективност, па сè до појави на лошо управување (корупција, непотизам, недостиг на отчетност, нетранспарентност, немериторни вработувања,… итн.) ги предизвикале политичките власти да размислуваат за потребата од поголема интервенција и надзор! Во сите наши дебати во минатото, дури и од позиција на ректор, се обидував да го промовирам концептот дека автономијата започнува таму каде што завршува одговорноста и отчетноста. Дури и во сите обуки на кадарот на УЈИЕ (верувам дека можат да посведочат сите што ги следеле), секогаш сум го промовирал и верувам го практикувал овој принцип. Иако сакам да задржам дистанца од институцијата каде што сè уште служам, во листата на транспарентност на Форумот за реформи во образованието, УЈИЕ беше убедливо прв во Северна Македонија, дури и пред УКИМ! Дури и аналитичкиот буџет го има објавено на својата веб-страница, иако не е целосно јавен!
Трето и нерамноправно: Не може да се инсталираат исти критериуми за вработување, избор и напредување во академската и научната кариера во сите научни области, бидејќи разликите и околностите се исклучително различни. Хуманистичките, филолошките и општествените науки не можат да објавуваат во научни списанија со импакт фактор (Web of Science), па дури ни во релевантни нерегистрирани списанија со импакт фактор (Scopus, итн.), како медицинските, природно-математичките или техничките науки! Академската и научната заедница тоа многу добро го знае, и не само кај нас! За Hirsch индексот не вреди ни да се зборува – тој ја мери само механичката количина, а не квалитетот!
Четврто и најнеправедно: Фаворизирањето на постарите генерации и задушувањето на младите кадри, што е во спротивност со сите потреби и прилагодувања кон генерациите што доаѓаат! Еден човек на моја возраст може да ги има предностите на искуството во академијата и науката, но не и предноста во менталитетот и технологијата, па дури и во вештачката интелигенција денес! Утре ќе биде уште полошо! Замислете ја разликата во менталитет и култура помеѓу еден 60-годишник и еден 19-годишник денес!
Затоа велам дека овие критериуми ја откриваат реторичката демагогија (особено кај политичарите) дека иднината е кај младите! Од друга страна, ова предизвикува стареење на универзитетите, наместо да биде спротивното.
Знаењето е многу потребно, но карактерот и човечноста – пред сè! Следниот пат – за аспектите на интегритетот и етиката во образованието!
Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас.
Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.