УНИВЕРЗИТЕТОТ И РЕФОРМИТЕ, ВО ПОТРАГА ПО НОВ МОДЕЛ
Секоја година, илјадници млади дипломираат на универзитетите во Северна Македонија. За многумина од нив, дипломата е почеток на нов живот, додека за други станува билет за заминување.
Во Европската Унија, универзитетите се сметаат за двигатели на економскиот развој. Покрај тоа што создаваат кадри, тие продуцираат научни истражувања, иновации, претприемништво и решенија за индустријата. Поради тоа, врската меѓу универзитетите и економијата станува сè поважна, а успехот на еден универзитет не може да се мери само според бројот на дипломирани студенти.
Универзитетот како фактор на економскиот развој
Универзитетскиот професор Сефер Тахири оценува дека универзитетите немаат само образовна улога, туку и директна одговорност кон економскиот развој.
“Секако дека универзитетите влијаат врз економскиот раст, бидејќи тие се должни, имаат мисија, имаат општествена одговорност, но и примарна задача да создаваат кадри кои ќе бидат подготвени да придонесуваат на пазарот на трудот и со тоа да ја развиваат економијата, продуктивноста на индустријата и, воопшто, да носат нови модели на развој на бизнисот“, вели Тахири.
И Димитар Николoвски од „Евротинк“ ја гледа улогата на универзитетите пошироко од традиционалното образование на кадри. Според него, техничките универзитети директно влијаат врз економскиот развој преку технологијата и иновациите, додека универзитетите и факултетите од општествените науки имаат особено значење за создавање средина во која се развива критичкото мислење.
Во иста насока размислува и истражувачката новинарка Катерина Топалова, која нагласува дека универзитетите треба да создаваат професионалци и иновации кои се конкурентни на пазарот.
“Универзитетите не создаваат само кадри. Тие создаваат луѓе и иновации кои треба да бидат конкурентни на пазарот. Колку е потесна врската меѓу универзитетите и економијата, толку подобри ќе бидат резултатите“, вели Топалова.
Но, оваа врска сè уште е ограничена. Проблемот не е само во бројот на дипломирани студенти, туку и во вештините што тие ги стекнуваат и во можноста тие вештини да се применат во реалната економија. Според Ирина Јаневска од АРНО, спроведените истражувања покажуваат несовпаѓање меѓу универзитетското образование и она што реално се бара на пазарот на трудот.
Универзитетот меѓу автономијата и одговорноста
Една од најчувствителните дебати се однесува на универзитетската автономија. Таа се смета за еден од темелите на современиот универзитет, бидејќи ги гарантира академската слобода, слободата на научното истражување и правото на развој на критичкото мислење без политички притисок. Но, автономијата, според соговорниците, не треба да значи отсуство на каква било форма на одговорност и контрола на квалитетот.
Професорот Сефер Тахири силно ја поддржува универзитетската автономија, нагласувајќи дека независноста на академската сфера се градела со векови. Сепак, тој смета дека во условите на Северна Македонија треба да постои и механизам за надзор над јавните универзитети.
“Апсолутно, универзитетска автономија, бидејќи концептот на независност на академската сфера се градел со векови во цивилизираниот свет“, вели Тахири, додавајќи дека државата не треба целосно да се повлече од надзорот над јавните универзитети.
Професорот Али Пајазити го става акцентот на потребата од рамнотежа меѓу автономијата и контролата на квалитетот. Според него, апсолутната слобода може да создаде простор за анархија, корупција, непотизам и намалување на квалитетот на наставата. Поради тоа, механизмите за акредитација треба да обезбедат контрола на квалитетот без да интервенираат во академската автономија.
“Академската автономија, слободната мисла и слободата на говорот се клучните зборови на универзитетот“, оценува Пајазити.
Од друга страна, Димитар Николовски ја гледа автономијата како предуслов за развој на критичкото мислење и демократијата. Според него, државната контрола врз универзитетите би можела да доведе до затворање и стагнација.
Науката меѓу квалитетот и трката по бројки
Друг важен аспект на реформите се однесува на начинот на кој се мери квалитетот на научното истражување. Публикациите во списанија индексирани во „Scopus“ и „Web of Science“ се ставени во центарот на дебатата како механизми за подигнување на академските стандарди. За поддржувачите на реформата, овие критериуми можат да го зголемат квалитетот и конкурентноста на научните истражувања, додека критичарите предупредуваат дека науката не треба да се сведе на трка по бројки.
Заменик-министерот за образование и наука, Дритон Сулејмани, објавувањето во списанија со меѓународно влијание го смета за важен механизам за зголемување на квалитетот. Според него, новите критериуми имаат цел да ги подигнат стандардите за професорите кои напредуваат во академските звања.
Но, Катерина Топалова нагласува дека „Scopus“ и „Web of Science“ не треба да бидат единствениот критериум.
“Тие се важни, но во никој случај не треба да бидат единствениот критериум, бидејќи сметам дека науката не треба да се мери само според бројот на објавени трудови. Науката е многу повеќе прашање на квалитет отколку на обични бројки“, вели таа.
Во оваа дебата, Димитар Николовски укажува и на нееднаквоста во ресурсите. Според него, меѓународните критериуми можат да ги фаворизираат истражувачите и државите кои имаат повеќе ресурси за истражување, објавување и промовирање на научните резултати.
“Сметам дека тие имаат вредност, но многу често имаат тенденција да ги фаворизираат економски поразвиените држави, односно истражувачите кои имаат пристап до многу повеќе ресурси“, вели Николовски.
Друг проблем е разликата меѓу научните дисциплини. Во природните науки резултатите можат релативно брзо да се објават и цитираат, додека во општествените науки влијанието на едно истражување често може да се оцени дури по многу години. Поради тоа, експертите сметаат дека истиот систем на мерење не може идентично да се применува во сите научни области.
Бирократијата наспроти флексибилниот универзитет
Покрај академските стандарди, друга значајна пречка е бирократијата. Додека технологијата и пазарот на трудот се менуваат со голема брзина, промената на една студиска програма може да трае со години.
Марјан Бојаџиев од ИОХН-С го смета ова за еден од главните проблеми на системот. Според него, универзитетите често не успеваат навреме да одговорат на технолошките промени, вклучително и на потребата од нови програми поврзани со вештачката интелигенција.
Тој ги критикува сложените процедури за акредитација и обемните елаборати кои, според него, го отежнуваат и менувањето на само еден предмет во подолг временски период. Поради тоа, тој бара намалување на бирократијата и побрзо приспособување на универзитетите кон глобалните трендови.
Токму тука се поврзува и новата реформа на високото образование. Според предлагачите, целта е создавање пофлексибилен, поквалитетен систем, усогласен со европските стандарди. Во 2026 година, Владата предложи значајни промени кои опфаќаат нови критериуми за академско напредување, промени во финансирањето, зајакнување на научноистражувачката работа, соработка со економијата и реформирање на системот на акредитација.
Универзитетот и предизвикот на одливот на мозоци
Во заднината на сите овие проблеми стои еден од најголемите предизвици на земјата, заминувањето на младите и на квалификуваните кадри.
Секоја година, илјадници млади заминуваат во странство за да студираат. За некои, тоа е привремено искуство и можност да стекнат меѓународни знаења. За многу други, студирањето во странство станува почеток на нов живот и кариера надвор од Северна Македонија.
Меѓународното искуство, според соговорниците, на студентите не им нуди само знаење, туку и поинаква академска култура, практични можности, контакти со професори и студенти од различни земји и поинаков начин на размислување.
Димитар Николовски раскажува дека студирањето во странство му овозможило да стекне поширока перспектива и меѓународно искуство, додека Катица Јанева се присетува дека нејзиното студирање во странство во 2009 година ѝ понудило програми и методи кои во тоа време не постоеле во иста форма во земјата.
Но, проблемот настанува кога стекнатото искуство во странство не се враќа во земјата. Одливот на мозоци не претставува само загуба на еден поединец, туку и загуба на инвестицијата што општеството ја направило во неговото образование.
Матеа Карговска од „Евротинк“ го поврзува овој феномен со корупцијата, партизацијата и недостигот од меритократија.
“Апсолутно. Ги изгубивме, ги губиме и ќе продолжиме да ги губиме, бидејќи целото општество е премногу оптоварено со корупција и партизација“, вели Карговска.
И Ирина Јаневска нагласува дека заминувањето не ги засега само младите со универзитетски дипломи. Според неа, од земјата заминуваат и луѓе кои имаат стручни вештини барани на пазарот.
Ова го прави проблемот со универзитетите дел од еден многу поширок проблем: способноста на државата да создаде средина во која образованието, работата и професионалната перспектива ќе бидат поврзани едни со други.
Универзитетот на иднината, повеќе вештини, повеќе иновации
Технолошката трансформација го менува начинот на кој учиме, работиме и создаваме знаење. Вештачката интелигенција, автоматизацијата и новите технологии ги менуваат потребите на пазарот на трудот, принудувајќи ги универзитетите побрзо да се приспособуваат.
Дритон Сулејмани признава дека во оваа област земјата заостанува и дека треба да ги забрза чекорите за да ги следи промените кои веќе се случуваат на универзитетите ширум светот.
За Сефер Тахири, универзитетот на иднината треба да биде повеќе поврзан со пазарот на трудот и повеќе дигитализиран, но пред сè треба да создава луѓе кои знаат да го применат знаењето, а не само да го меморираат.
“Не мислам дека треба да биде универзитет кој првенствено ќе се приспособува на пазарот на трудот, дигитализиран универзитет, универзитет кој создава кадри кои нема само да ги меморираат лекциите или предавањата, туку ќе бидат способни да ги применуваат, односно да ги користат своите вештини во професионалниот живот, во работата, економијата, бизнисот и во други области“, оценува Тахири.
За Ирина Јаневска, универзитетот во 2035 година треба да го стави студентот во центарот и да создава простор за прототипови, менторство и научноистражувачка работа. Универзитетот, според неа, треба да се претвори во двигател на економијата и извор на квалификувани кадри.
Во овој модел, факултетите треба повеќе да се отворат кон граѓанскиот сектор, научното истражување и претприемништвото. Просторите за развој на прототипови, „makerspaces“, хакатоните и работата со ментори можат да им дадат можност на студентите да создаваат реални решенија кои подоцна можат да прераснат во иницијативи и бизниси.
Транспарентност и универзитетска демократија
Универзитетот на иднината не е поврзан само со технологијата и пазарот на трудот, туку бара и поголема транспарентност и внатрешна демократија.
Јавните универзитети треба да бидат институции отворени кон општеството и да сносат одговорност за начинот на кој функционираат, како соработуваат со приватниот сектор и како ги користат своите ресурси. Горан Лефков од SCOOP-Македонија ја нагласува важноста на активната транспарентност и потребата универзитетите да објавуваат повеќе информации и да бидат поприсутни на дигиталните платформи.
Демократскиот универзитет подразбира и учество на студентите. Според Лефков, студентите треба да бидат дел од органите и механизмите на одлучување, заедно со професорите и претставниците на бизнис-секторот.
И Јаневска нагласува дека студентите не треба да бидат само пасивни корисници на знаењето. Тие треба да се самоорганизираат, да ги претставуваат своите интереси и да бараат поквалитетно образование.
Реформата на високото образование не е само дебата за законите. Таа е дебата за моделот на развој на државата, за економијата, науката и можностите на младите генерации.
Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас.
Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.