КОЛКУ НÈ ЧИНИ ОБРАЗОВНИОТ СИСТЕМ ШТО НЕ ФУНКЦИОНИРА?

АВТОР: ЕНИС ШАЌИРИ

Многу зборуваме за образованието: за реформи, нови закони, инвестиции во училиштата, стипендии и дигитализација. Секогаш кога се отвора дебата за иднината на образовниот систем, еден од првите одговори е дека треба да инвестираме повеќе.

Но, пред да побараме уште повеќе пари, можеби треба да се запрашаме нешто поедноставно: што добиваме за возврат на она што веќе го трошиме?

Во Буџетот за 2026 година, на Министерството за образование и наука му се планирани околу 45,8 милијарди денари, односно приближно 744 милиони евра. Значаен дел од овие средства се издвојува и за високото образование.

Во меѓувреме, бројот на ученици не се зголемува. Напротив. На крајот на учебната 2024/2025 година, во основното образование имало 178.918 ученици, односно 1,3 отсто помалку од една година претходно, додека во средното образование имало 65.476 ученици, или 0,8 отсто помалку. Во академската 2025/2026 година, во првиот циклус на високото образование биле запишани 55.036 студенти.

На прв поглед, помал број ученици и студенти би можел да значи и можност за „подобар систем“: повеќе простор, повеќе внимание за секој ученик и помал притисок врз училиштата. Но, реалноста е посложена.

Според УНИЦЕФ, 90 отсто од учениците во Северна Македонија учат во само 30 отсто од училишните објекти. Тоа значи дека дел од објектите се преоптоварени, додека други имаат многу мал број ученици. Две третини од централните училишта работат во две смени, а некои и во три, додека до 14-годишна возраст учениците во Северна Македонија имаат речиси 900 часа помалку настава во споредба со просекот на ОЕЦД.

Ова покажува дека проблемот не е само во бројот на училиштата, туку и во начинот на кој е организирана целата мрежа. Затворањето на едно рурално училиште не значи само затворање на објект. За едно семејство тоа може да значи дополнителни километри секој ден, трошоци за превоз, изгубено време и, во некои случаи, помали можности детето да има еднаков пристап до образование како негов врсник од градот.

Затоа, реорганизацијата на училишната мрежа не може да се прави само со гледање на табелите со бројот на ученици. Треба да се види и што се случува со детето откако ќе се затвори училиштето или кога ќе мора да патува подалеку за да учи.

Но, трошоците за образованието не завршуваат тука.

Додека државата издвојува милијарди денари за образование, дел од трошоците остануваат надвор од јавниот буџет и паѓаат директно врз семејствата.

Една студија на Friedrich-Ebert-Stiftung за трошоците за одгледување деца во Северна Македонија проценува просечен годишен трошок од 196.833 денари за дете на возраст од 15 до 18 години, односно ученик во средно образование. Оваа бројка е индикативна проценка, заснована врз семејствата опфатени во истражувањето, и не може да се толкува како официјален трошок за секое семејство во земјата.

Во оваа сума влегуваат и трошоци на кои често забораваме кога велиме дека јавното образование е бесплатно: училишен прибор, храна, наставни материјали, превоз, училишни активности, приватни часови и јазични курсеви. Според студијата, само овие категории достигнуваат околу 103.600 денари годишно.

Но, финансискиот товар продолжува и по завршувањето на средното образование. За студентите кои мора да патуваат до универзитетите, превозот може да стане уште еден значаен трошок за семејството.

Во некои европски модели на студентски превоз, трошокот што го плаќа студентот е значително понизок. Во Германија, на пример, Deutschland-Semesterticket на некои универзитети чини околу 37,80 евра месечно и важи за локален и регионален превоз низ целата земја. Во Словенија, субвенционираната месечна карта за студенти се движи од 25 до 55 евра, во зависност од растојанието, додека разликата ја покрива државата.

Во Северна Македонија, пак, студент од Тетово може да плаќа повеќе од 105 евра месечно само за патување до Скопје. Од Куманово, околу 100 евра, а од Гостивар, околу 130 евра. Така, во земја во која животниот стандард и платите се значително пониски, трошокот за пристигнување до универзитетот може да биде неколку пати повисок од оној што го плаќа студент во некои европски системи.

Токму затоа, трошокот за образование не се мери само преку школарината или универзитетската такса. Тој го вклучува и патот до образовната институција, времето поминато во патување и трошоците што семејството мора континуирано да ги покрива.

Студијата на FES утврдува и просечен трошок од 19.516 денари за набавка на дигитален уред. Родителите опфатени во фокус-групите истакнуваат дека лаптопите и компјутерите станале дел од вообичаените потреби за домашни задачи, презентации и пристап до онлајн материјали.

Значи, кога велиме дека јавното образование е бесплатно, тоа е точно во формална смисла на јавната услуга, но не нужно и во смисла на реалниот трошок што го поднесува едно семејство.

И тука повторно доаѓаме до самиот систем.

УНИЦЕФ го поврзува изгубеното време за настава со начинот на кој е организирана училишната мрежа и со распространетоста на наставата во смени. Кога 90 отсто од учениците се концентрирани во само 30 отсто од објектите, системот не ги користи нужно ефикасно ниту просторот, ниту кадарот, ниту времето на учениците.

Кога потоа ќе ги погледнеме резултатите од учењето, проблемот станува уште поочигледен.

На PISA 2025, 15-годишните ученици од Северна Македонија постигнаа просечно 380 поени по математика, 357 поени по читање и 378 поени по природни науки. Просекот на ОЕЦД изнесуваше 463 поени по математика, 461 поен по читање и 482 поени по природни науки. Во природни науки, 64,3 отсто од учениците се сметаат за ученици со ниски постигнувања, односно не го достигнале основното ниво на компетенции, Ниво 2.

PISA не го опфаќа целокупното образование и не може да се користи како единствен показател за еден систем. Но, резултатите покажуваат дека многу голем дел од 15-годишниците не го достигнуваат основното ниво на знаења и вештини што треба да ги применуваат во реални ситуации. Само 36 отсто го достигнале најмалку Ниво 2 по природни науки, во споредба со 74 отсто во ОЕЦД. Во математика, овој процент изнесува 32 отсто, а во читање 26 отсто.

И условите во кои учат остануваат проблем. На PISA 2025, директорите на училиштата известиле дека кај 52 отсто од учениците недостигот од образовни материјали, вклучително учебници, ИТ-опрема, библиотеки или лабораториски материјали, го попречувал наставниот процес барем до одреден степен. Кај 17 отсто од учениците, проблем претставувала и физичката инфраструктура.

Но, проблемот не завршува со предуниверзитетското образование.

Потоа доаѓа универзитетот, каде што трошокот за семејството станува уште поконкретен. Во 2023 година, само 62,3 отсто од неодамна дипломираните лица на возраст од 20 до 34 години во Северна Македонија биле вработени, во споредба со 82,4 отсто во ЕУ. Овој показател ги опфаќа неодамна дипломираните лица кои го завршиле своето образование во последните една до три години и веќе не се во образование или обука. Универзитетот, секако, не е единствениот фактор што ја определува вработливоста, но ваквиот јаз отвора разумно прашање за врската меѓу она што се учи и она што се бара на пазарот на трудот.

За семејството, дипломата не е само документ. Тоа се години на трошоци за превоз, материјали, опрема, сместување за оние кои студираат надвор од местото на живеење и, често, финансиска поддршка до завршувањето на студиите.

За државата, пак, образованието е уште повеќе од тоа: тоа се училиштата, универзитетите, платите, инфраструктурата, јавното финансирање и времето на администрацијата. Значи, реалниот трошок е поголем од она што го гледаме во една ставка во буџетот.

И ако по сето тоа дел од младите остануваат надвор од образованието и пазарот на трудот, трошокот продолжува.

Во 2024 година, околу 22,6 отсто од младите на возраст од 15 до 29 години во Северна Македонија не биле ниту вработени, ниту во образование или обука. Податоците на Обединетите нации за земјата го претставуваат ова како еден од значајните показатели за социјалната и економската состојба на младите.

Затоа, дебатата за образованието не треба да остане само на прашањето дали треба да дадеме повеќе пари.

Секако дека училиштата треба да се обновуваат, наставниците треба да бидат платени, универзитетите треба да се финансираат, а учениците треба да ги имаат опремата и условите што им се потребни. Но, парите се само средство. Она што на крајот е важно е што можат да постигнат учениците и студентите со можностите што им ги создава системот.

На крајот, колку нè чини образованието?

Не е само бројката во буџетот.

Тоа е и она што го плаќа семејството, времето што го губи ученикот, часовите на настава што недостасуваат, знаењето што не се усвојува, дипломата која не се претвора лесно во вработување и годините на еден млад човек кој останува надвор од образованието и пазарот на трудот.

Затоа, можеби најважното прашање не е само колку инвестираме во образованието, туку колкав дел од она што го инвестираме реално се претвора во знаење, вештини и можности за нашите млади.

Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас. Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.