ОД ПОМНЕЊЕ ДО ПРОМПТАЊЕ: КАКО ВСУШНОСТ СЕ ПИШУВА ДЕНЕС?

Автор: Арберим Исеини

Се сеќавам на времето кога бев во основно, а особено во средно училиште, задачата која ми беше омилена но и најпредизвикувачка беше есејот. Омилена затоа што конечно можев слободно да кажам нешто свое на било која тема, а предизвикувачка затоа што „слободно“ честопати беше најтешкиот дел. Прилично општ проблем за еден средношколец.
Работите дополнително се искомплицираа кога почнав да читам поезија. Сфатив дека доброто пишување не е само изливање мисли, туку и занает: користење литературни алатки, фигуративни изрази, рими, хиперболи, метафори.
Во меѓувреме, покрај моментот на револт и стремежот да се надмине секоја пречка за да се „успее“, отсекогаш сум се восхитувал и на уметноста на пишаниот збор што ја носи во себе хип-хоп музиката, како манифестација на еден вид на „модерна поезија“.
Внатрешни рими, реченици со двојно значење, раскажување приказни во ритам и „панчлајнови“. До ден-денес, тоа се принципи што го обликуваат начинот на кој пишувам, без разлика за каква форма на пишување станува збор.
Следните води во кои запловив беа семинарските, а со нив и еден нов предизвик: да се биде оригинален, а сепак поткрепен со туѓи мисли. За да има вредност, текстот мораше да има цитати и референци, а притоа да не биде обична копија или прераскажување на истото. Како што се мачев со избегнувањето плагијати, секој нареден семинарски труд стануваше полесен технички, но потежок суштински, бидејќи „нурнував“ сѐ подлабоко.
Времето поминуваше, јас растев, искусував работи, правев грешки, читав дела, академски книги и поезија, и слушав различни артисти. И најголемиот дел од она што го пишував главно произлегуваше од еден извор, помнењето. Искуството и знаењето акумулирано низ времето, складирани некаде длабоко, и повикани кога е потребно: од кратките поетски забелешки во телефонот, па сѐ до дипломскиот труд.

Некаде помеѓу сето ова, на сцената се појавија виртуелните асистенти со вештачка интелигенција.
Прв пат кога дознав за нив, како и многумина, не верував дека тоа што го можат е реално.
Сѐ уште ми е смешен моментот кога слушнав некој да каже „Чет-Џипитирам брат…“, а всушност, ретроспективно, можам да кажам дека баш тој момент го означува преодот кон една нова „вештачко интелигентна ера“, за која јас многу малку знаев, а уште помалку бев подготвен.
Прилично општ проблем за еден млад човек од сферата на општествените науки.
Работите дополнително ги комплицираат ставовите на некои футуристички мислители, кои велат дека веќе се наоѓаме во, или барем сме многу блиску до моментот на „технолошка сингуларност“, точка во која вештачката интелигенција ќе стане попаметна од човекот и ќе може да продолжи експоненцијално да се развива самостојно. Језиво… но сепак тема за друг разговор.
Нашите паметни асистенти, лимитирани на почеток, пребрзо се претворија во моќни алатки што изгледаа како да знаат по нешто за сѐ, а можеби и повеќе од кој било.
И сепак, парадоксално, не знаеја баш многу (или барем не звучеа толку паметно) сѐ додека некој не им поставеше добро прашање.
Токму тоа нѐ носи до вториот столб на текстов: промптањето.
„Напиши ми тоа и тоа“, „ми треба ова и ова“. Одеднаш сѐ стана достапно со само една реченица, но квалитетен текст ретко се добиваше така. Оттука е јасно дека добриот генериран текст зависи од тоа каков е промптот, односно прашањето. Даваш инструкции, добиваш текст. Звучи механички.
Но тоа што малкумина го признаваат е дека, всушност, добриот промпт бара токму тоа што бара доброто пишување: јасност, контекст и да знаеш точно што сакаш да кажеш.
Може да се тврди дека промпт напишан од некој кој знае за темата, кој има став и искуство, создава нешто поинакво, а не само генеричен текст до кој може да стигне секој со паметен уред.
Па следствено, би можело да се каже дека можеби промптањето не го заменува пишувањето. Тоа можеби е пишување во нова форма и токму затоа е толку тешко да се повлече јасна линија меѓу двете.

Како изгледа сето ова сега? Читаш прекрасен текст, се прашуваш: „Човек или Машина?“
Дали сѐ што е на етерот е вештачко, или вештачки избилдано? Или можеби се наоѓа по некој добар Самарјанин кој сѐ уште чесно пишува и твори, одолевајќи на ова „вирално зло“ кое завладува со светот? Не можеш точно да знаеш. Лајкуваш и само продолжуваш понатаму. Тоа е новата реалност. Прилично општ проблем за еден корисник на социјалните мрежи.
Но работите се комплицираат кога сето ова се рефлектира врз академијата и науката воопшто.
Студентот предава семинарска или есеј, ги поминува сите тестови и детектори и на крај добива десетка за работа која ја завршил за неколку минути, а притоа не знае ништо во врска со темата.  На прв поглед, веднаш заклучуваме дека ова е лошо на сите можни нивоа, а особено е катастрофално и нефер за неговиот колега кој не користел никаква „надворешна помош“ и на крај добил деветка. Никој не забележува. Или уште полошо, некој забележува, но не може да докаже ништо. Ова веќе не е хипотетика. Ова се случува секој ден, во секоја држава, на секој факултет.
Понатаму, каква иднина ни претстои кога утрешните професори и доктори градат кариери врз добро промптање? Дали системот има методи и начини да се справи со ова?
„Најразумното“ решение би било да се стави акцент на „усните“ или „во-живо“ оценувања, т.е оценката да зависи од тоа колку студентот знае кога е прашан за нешто лице в лице, а за секој труд да следува viva voce сесија во која студентот ќе ја брани тезата и ќе биде оценуван за длабочината на неговото знаење, што всушност станува modus operandi на многу европски универзитети.
Всушност, причината за овој стратешки пивот е едноставна: употребата на вештачката интелигенција во образованието е неоспорна реалност.
Прашањето не е дали студентот ќе користи вештачка интелигенција, туку дали воопшто ќе има момент во кој тој ќе може независно да размисли или критички да се постави кон некоја теза или состојба, ако не се реагира навремено и прецизно.

Болоњскиот процес, чија една темелна вредност е мобилноста- на студенти, на знаење, на идеи- бара пишување трудови, и бара студентот да мисли сам, да синтетизира, да придонесе со нешто свое (одлични услови за „нелегалниот“ асистент).
Дигиталната транзиција на ЕУ, како дел од пошироката визија за одржлив и правичен развој, пак, вели дека технологијата е дел од иднината, а не непријател кој треба да се забрани. Ако ги ставиме двете заедно, доаѓаме до очигледна некомпатибилност: образовниот систем го казнува едното, барајќи го другото, истовремено, од истите луѓе. Можеби е време да се смени ракурсот?
Можеби ќе треба да престанеме со „ловење духови“ и трошење енергија на детектирање, можеби треба да се фокусираме не на „дали“, туку на „како“ ќе се користи вештачката интелигенција.
Веќе постојат иницијативи на универзитети низ ЕУ за транзиција од класичното детектирање и казнување, кон интеграција и одговорно користење согласно европските закони за вештачка интелигенција и гореспоменатата Двојна транзиција. Важно е да се има предвид дека не секој има пристап до исти алатки, квалитетен уред, брз интернет или знаење за креирање прецизни промптови, што отвора прашање за нова форма на нееднаквост, на која системот ќе мора навремено да одговори, за да не создаде нови маргини врз урнатините на оние што се обидува да ги сруши.
Сепак, природно следи прашањето: „Дали нешто вештачко, што потенцијално е експоненцијално попаметно од сите нас, ќе може регулаторно да се контролира?“ – Моментално нема добар одговор.
И конечно, како всушност се пишува денес? – Не знам, не сум сигурен. Ниту еден светски универзитет не е сигурен.
Но знам дека тоа што го нуди индивидот – искуството, контекстот, емоциите и смелоста да каже нешто контроверзно и да застане позади кажаното – тешко може да се генерира (барем сѐ уште).
А новата писменост можеби не е во пишувањето без помош на паметен асистент, туку во знаењето што правиш со него. И кога да го исклучиш.

Ако сакаш, можам да го напишам поаналитички. Дали би го сакал тоа?

Колумната е изработена во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“ кој го спроведуваат Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС, а финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас.  Содржината на овој текст е единствена одговорност на авторот и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.