PISA НИ ГО ДАВА РЕЗУЛТАТОТ, НО КОЈ ТРЕБА ДА ЈА УТВРДИ ДИЈАГНОЗАТА?
АВТОР: ЕНИС ШАЌИРИ
PISA повторно. И можеби е неопходно повторно да се зборува за оваа тема.
Не затоа што меѓународната ранг-листа треба да одреди колку е добар или лош еден образовен систем, туку затоа што резултатите од PISA 2025 ни даваат уште една можност подлабоко да погледнеме што се случува со образовниот систем во Северна Македонија.
Во извештајот за 2025 година, 15-годишните ученици од земјата постигнаа просек од 380 поени по математика, 357 по читање и 378 по природни науки. Во сите три области, резултатите останаа под просекот на ОЕЦД. Во споредба со 2022 година, математиката забележа пад, додека резултатите по читање и природни науки останаа на приближно исто ниво.
Но, наместо да се задржиме на прашањето „колку поени освоивме?“, поважното прашање е: Зошто ги постигнуваме овие резултати и кој е виновен за тоа?
И тука започнува вистинскиот проблем.
PISA не ни посочува еден единствен виновник. Не вели дека резултатите се последица само на наставниците, само на учениците, само на родителите, само на учебниците или само на образовните политики. Тестот ги мери знаењето и вештините на 15-годишниците, но преку прашалници собира и податоци за средината во која тие учат. Токму овие податоци можеби се најинтересниот дел од резултатите за да ја утврдиме дијагнозата.
НЕДОСТИГ И УСЛОВИ ВО УЧИЛИШТАТА
Според ОЕЦД, 52 проценти од учениците во Северна Македонија посетуваат училишта чии директори известиле дека недостигот на образовни материјали, како што се учебници, ИТ-опрема, библиотечни или лабораториски материјали, го попречува учењето, барем до одреден степен.
Слично на тоа, 17 проценти од учениците се во училишта каде што недостигот на физичка инфраструктура – згради, простории, системи за греење и ладење, осветлување или акустика – се смета за пречка за учењето. Сепак, во споредба со 2022 година, овие два показатели покажаа мало подобрување: од 55 на 52 проценти кај образовните материјали и од 23 на 17 проценти кај физичката инфраструктура.
Само 13 проценти од учениците посетуваат училишта чии директори пријавуваат дека недостигот на наставен кадар го попречува учењето до одреден степен. Значи, во случајот со Северна Македонија, PISA 2025 не ни дозволува едноставно да го сведеме проблемот на недостигот од наставници.
Лесно е да се каже дека учениците треба да читаат повеќе, да учат повеќе математика, да развиваат критичко размислување и да бидат подобро подготвени за пазарот на трудот.
Но, еден систем не може постојано да бара подобри резултати од учениците, без истовремено да се запраша дали им ги создал условите за да ги постигнат тие резултати.
Не може да се очекуваат подобри лаборатории ако постојните не се функционални. Не може да се бара поголема употреба на технологијата без соодветна опрема и инфраструктура. И не може да се зборува за образование насочено кон иднината ако значителен дел од учениците продолжуваат да учат во услови во кои недостасуваат основни материјали.
Ова, се разбира, не значи дека недостигот на учебник или опрема автоматски објаснува слаб резултат на PISA. Самите податоци на ОЕЦД покажуваат дека врз резултатите влијае комбинација од фактори, вклучувајќи го социо-економскиот статус, училишната средина и други фактори.
Во Северна Македонија, на пример, учениците од социо-економски најпривилегираните групи постигнаа во просек 63 поени повеќе по природни науки од учениците од социо-економски најнеповолните групи. Значи, немаме проблем со една единствена причина. Имаме систем во кој повеќе фактори се меѓусебно поврзани.
ГЕНЕРАЦИЈА ШТО УЧИ ВО ДВЕ РЕАЛНОСТИ
Постои уште еден интересен контраст во резултатите од PISA 2025.
Во училиштата, 44 отсто од учениците во Северна Македонија известуваат дека користат чет-ботови со вештачка интелигенција за да им помогнат во учењето најмалку еднаш неделно.
Околу една третина ги користи за првично истражување, сумирање текстови или изготвување писмени задачи. Само 10 отсто наведуваат дека малку ги користат или воопшто не ги користат за задачите опфатени во анкетата.
Значи, имаме речиси парадоксална ситуација.
Технологијата навлегува во животот на учениците со брзина со која образовниот систем едвај успева да држи чекор, додека 52 отсто од учениците се во училишта каде што недостигот на образовни материјали сè уште се пријавува како пречка за учењето.
Од една страна е вештачката интелигенција. Од друга страна се проблемите со основните материјали.
А PISA 2025 дава и други сигнали што не можат да се игнорираат. Околу 35 отсто од учениците пријавиле дека отсуствувале најмалку еден ден од училиштето во двете недели пред тестот, 41 отсто отсуствувале од најмалку еден час, додека 57 отсто доцнеле. Сите три показатели се повисоки од просекот на ОЕЦД.
Ова покажува дека дискусијата за образованието не може да се ограничи само на наставните програми. Мораме да дискутираме и за односот на ученикот со училиштето, како и со наставниците, бидејќи сме свесни дека особено значаен проблем е и политизацијата на вработувањата во образованието, кога професионалните критериуми и меритократијата често се заменуваат со партиска блискост, што има последици не само врз управувањето со институциите, туку и врз квалитетот на наставата и, следствено, врз резултатите на учениците.
PISA И НОВИОТ ЗАКОН ЗА ВИСОКО ОБРАЗОВАНИЕ
На прв поглед, PISA и новиот Закон за високото образование изгледаат како две различни теми.
Едната се однесува на 15-годишниците. Другата се однесува на универзитетите.
Но, во реалноста, тие се дел од истиот синџир, бидејќи се однесуваат на денешниот ученик и утрешниот студент.
Денешниот студент е идниот професионалец, истражувач, наставник, инженер, лекар, правник или новинар. Затоа, не можеме сериозно да дискутираме за квалитетот на високото образование, а да не зборуваме и за темелите врз кои се гради тоа образование.
Токму затоа, резултатите од PISA мора да бидат дел од дебатата за универзитетската реформа. Не како аргумент за да се обвинат универзитетите за резултатите на учениците, бидејќи универзитетите не се нужно одговорни за она што се случува во текот на предуниверзитетското образование.
Но, тие се дел од континуитетот на системот.
Оттука, ако еден ученик го завршува средното образование со големи празнини во читањето, математиката или природните науки, универзитетот не ја започнува работата од нула, туку го прима студентот со одредена образовна основа.
ЗАКОНОТ МОЖЕ ДА ГИ ПРОМЕНИ ПРАВИЛАТА, НО НЕ И РЕАЛНОСТА
Ова е точката на која сакам да се навратам на темата за која имам пишувано и претходно.
Новиот предлог-закон за високото образование е претставен од Министерството за образование и наука како реформа што има за цел подигнување на академскиот квалитет, зајакнување на критериумите за избор во академски звања, реорганизација на студиските програми и воведување на модуларност, а се очекува да помине во Собранието. Министерството исто така ја поврзува реформата со практичната работа, интернационализацијата, соработката со бизнис-секторот и подобрувањето на позицијата на универзитетите на меѓународните рангирања.
Ова се цели кои, во принцип, звучат разумно.
Но, тука токму се наметнува прашањето што сме го поставиле и претходно: што се случува кога стандардите растат побрзо од капацитетите што треба да ги поддржат?
Еден професор може да има повисоки критериуми за академско напредување. Но, научно-истражувачката работа бара лаборатории, стручна литература, пристап до меѓународни бази на податоци, финансирање, време за истражување и академска соработка.
Еден студент може да има посовремена студиска програма. Но, програмата треба да биде придружена со лабораторија, практична работа, опрема и кадар што може да ја спроведе.
Еден универзитет може да бара повеќе научни публикации. Но, публикацијата не се создава со законска одредба.
И токму тука законот треба да се мери не само според она што го пишува, туку и според она што државата е подготвена да го направи за негово спроведување.
PISA НИ ГО ДАВА РЕЗУЛТАТОТ, СЕГА ТРЕБА ДА ЈА НАПРАВИМЕ ДИЈАГНОЗАТА
На крајот, резултатите од PISA не треба да служат само за да утврдиме каде се наоѓа Северна Македонија на ранг-листата.
Тие треба да нè натераат да се запрашаме што се случува во училницата, во какви услови учат учениците, какви вештини носат со себе на универзитет и дали универзитетите имаат капацитети подобро да ги подготват.
На крајот на краиштата, новиот закон може да воспостави нови критериуми, структури и процедури.
Но, квалитетот на образованието не се мери само според текстот на законот.
Се мери со она што го учи ученикот, со она што го стекнува студентот и со она што професорот е способен да го понуди.
Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас. Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.