ANALIZË E PROPOZIM-LIGJIT PËR ARSIMIN E LARTË

Këtu u evidentuan vetëm tre nga më kryesoret që do të prodhojnë pasoja të shpejta negative dhe që nuk kontribuojnë në përmirësimin e arsimit të lartë. Disa prej tyre janë trashëguar nga versione të mëparshme, por kjo nuk është justifikim. Në vend që mangësitë të adresohen, ato jo vetëm që ruhen, por edhe thellohen, duke krijuar një klimë dekurajuese dhe destruktive për arsimin e lartë në afat të mesëm dhe të gjatë.

Prof. Dr. Nenad Markoviq 

Analiza e shkurtër në vijim e Propozim-Ligjit për arsimin e lartë i referohet [1] ekskluzivisht versionit të publikuar më 26.01.2026 në Regjistrin e vetëm nacional të rregulloreve të Republikës së Maqedonisë së Veriut (ENER) dhe nuk hyn në komentimin e ndryshimeve apo modifikimeve eventuale që kanë ndodhur në periudhën pas publikimit në ENER, as të versioneve të tjera pune të Propozim-Ligjit. Gjithashtu, për shkak të formatit të shkurtër, analiza nuk hyn në krahasim me versionet e mëparshme të Ligjit për arsimin e lartë dhe nuk komenton nëse zgjidhje të caktuara janë marrë nga versionet e mëparshme apo janë risi në këtë Propozim-Ligj, por e komenton dhe analizon Propozim-Ligjin për arsimin e lartë si një tekst integral dhe koherent. Analiza në masë të madhe është teleologjike, përkatësisht analizon qëllimin, funksionin dhe rezultatin e mundshëm të tekstit ligjor, pa hyrë në specifika nomoteknike. Analiza nuk e vendos theksin në mjeshtërinë e përgatitjes së Propozim-Ligjit për arsimin e lartë, por jep një vështrim më të gjerë, para së gjithash politologjik, mbi kontekstin e arsimit të lartë në shtet. Për më tepër, komentohet edhe konteksti më i gjerë politik mbi të cilin ky Propozim-Ligj për arsimin e lartë ndikon në masë të madhe, para së gjithash nga perspektiva e autonomisë së Universitetit, por edhe balanca e forcave ndërmjet shtetit dhe akademisë në shoqërinë tonë.

Nëse shikohet në mënyrë integrale teksti i publikuar i Propozim-Ligjit për arsimin e lartë, mund të vërehet se pothuajse nuk ekziston pjesë e Propozim-Ligjit që nuk është problematike. Megjithatë, nëse problemet e Propozim-Ligjit grupohen në disa tërësi, mund të veçohen disa mangësi të rëndësishme. Në radhë të parë është cenimi i dukshëm dhe shkelja e rëndë e autonomisë së Universitetit nga ana e pushtetit ekzekutiv. Problemi i dytë i dukshëm është ajo që në mënyrë cinike mund të quhet geriatrizim i arsimit të lartë dhe dekurajim i kuadrit të ri akademik për të përparuar dhe në përgjithësi për t’u marrë me shkencë dhe arsim të lartë. Problemi i tretë, por jo i fundit, është hapja e mundësisë për nepotizëm dhe arbitraritet në arsimin e lartë nga ana e pushtetit ekzekutiv, duke anashkaluar interesin e komunitetit akademik, por edhe kolegjialitetin elementar të universiteteve dhe njësive të tyre në rekrutimin, zhvillimin dhe avancimin akademik të kuadrit në të gjitha nivelet.

Megjithatë, para se të hyhet në vetë fushat ku vërehen mangësi serioze në zgjidhjet e ofruara nga Propozim-Ligji për arsimin e lartë, është e nevojshme të analizohet shkurtimisht edhe konteksti në të cilin është sjellë Propozimi, si dhe mënyra në të cilën kjo është bërë. Propozim-Ligji për arsimin e lartë është përgatitur në një atmosferë jashtëzakonisht jotransparente nga një grup pune prej rreth gjashtëdhjetë profesorësh, përbërja e të cilit nuk u publikua kurrë. Për më tepër, asnjë nga këta profesorë nuk mori guximin të dalë dhe të arsyetojë zgjidhjet dhe propozimet e ofruara në këtë version të Propozim-Ligjit për arsimin e lartë, as të marrë përgjegjësi publike për t’u përballur me argumente me pjesën tjetër të komunitetit akademik përmes një procesi deliberimi publik dhe shkëmbimi racional argumentesh. I vetmi bartës i funksionit publik që ofroi njëfarë platforme për diskutim dhe shkëmbim argumentesh është Ministrja e Arsimit dhe Shkencës, prof. dr. Vesna Janevska, gjë që e personalizoi në masë të madhe të gjithë procesin, por të paktën ofroi mundësi për debat dhe kritika të argumentuara. Çfarë nga këto kritika do të pranohet e çfarë do të refuzohet, mbetet të shihet. Nga ana tjetër, nëse krahasohet teksti i këtij Propozim-Ligji për arsimin e lartë me Ligjin shumë të ngjashëm dhe gjerësisht të kontestuar për arsimin e lartë nga viti 2014, do të vërehet një teknikë jashtëzakonisht perfide e sjelljes së Propozimit. Konkretisht, ndryshe nga viti 2014, në këtë version të Propozim-Ligjit për arsimin e lartë nuk parashihet provim shtetëror për studentët, me çka neutralizohet çdo reagim i mundshëm i tyre ndaj Propozimit. Me këtë shmanget problemi më i madh i Ligjit për arsimin e lartë të vitit 2014, e ai është mobilizimi eventual studentor kundër Propozim-Ligjit aktual. Së dyti, pozita e profesorëve të rregullt tashmë të zgjedhur nuk vihet në pikëpyetje, përkundrazi garantohet si e paprekshme, me çka shmanget konfrontimi me një pjesë të madhe të komunitetit akademik, duke e zhvendosur të gjithë barrën akademike mbi gjeneratat më të reja, para së gjithash asistentët, docentët dhe profesorët e jashtëzakonshëm. Edhe pse pozita e profesorëve të rregullt është e paprekshme dhe nuk i nënshtrohet asnjë rishikimi apo retroaktiviteti që mund të rrjedhë nga ky Propozim-Ligj, afirmimi i saj ka për qëllim të qartë “blerjen” e konformizmit dhe heshtjes së një pjese të madhe të komunitetit akademik.

Kontrolli shtetëror

Nëse fillohet me një analizë të segmentuar të Propozim-Ligjit për arsimin e lartë, tema e parë që është më e dhimbshme dhe më e dukshme në tekstin ligjor është përpjekja e shtetit për të vendosur, nëse jo kontroll të plotë, atëherë kontroll themelor dhe gjithëpërfshirës mbi arsimin e lartë. Kjo tendencë është e dukshme në përbërjen e trupave që janë të ngarkuara me çështjet më vitale, siç janë Këshilli Nacional dhe Këshilli Universitar të paraparë me Propozim-Ligjin për arsimin e lartë, ku shteti ka ose pjesëmarrje të konsiderueshme ose dominim në vendimmarrje përmes nominimit të anëtarëve në këto organe. Kështu, në Këshillin Nacional (neni 43), i cili parashihet si organi më i lartë në fushën e arsimit të lartë, nga 15 anëtarë, madje gjashtë i emëron Qeveria, gjashtë janë propozim i Konferencës ndëruniversitare, ndërsa nga një anëtar vjen nga Akademia e Shkencave dhe Arteve e Maqedonisë, nga odat ekonomike dhe një anëtar nga radhët e studentëve anëtarë të Konferencës ndëruniversitare. Është e qartë se në një përbërje të tillë shteti ka kontroll mbi të paktën tetë anëtarë të Këshillit Nacional (nëse përfshihen odat ekonomike dhe ASHAM që me gjasë do të jenë në linjë me “interesin shtetëror”), që përbën shumicë. Probabiliteti që Qeveria të emërojë profesorë që nuk janë në linjë me interesin shtetëror është pothuajse inekzistent, ndërsa nëse kësaj i shtohet edhe nënshtrimi tradicional i drejtuesve universitarë ndaj pushtetit ekzekutiv për shkak të varësisë financiare nga fondet buxhetore, konturet e këtij organi tregojnë qartë për kontroll të plotë shtetëror ose, në minimum, ndikim të madh. Kjo sigurisht varet nga integriteti i përfaqësuesve të odave ekonomike, profesorëve të propozuar nga Konferenca ndëruniversitare, si dhe nga përfaqësuesi i ASHAM dhe studentët.

E ngjashme është edhe situata me Këshillin Universitar (neni 86), ku nga gjithsej 11 anëtarë, pesë i emëron Senati i universitetit, një anëtar e emëron kuvendi studentor universitar, katër i emëron Qeveria nga radhët e profesorëve të jashtëzakonshëm dhe të rregullt nga universitetet publike, me propozim të ministrit përgjegjës për arsimin e lartë, ndërsa një anëtar e emëron Oda Ekonomike e Maqedonisë së Veriut. Kjo përbërje gjithashtu ngre dyshime për ndikim të konsiderueshëm shtetëror dhe mundësi dominimi përmes ndikimit mbi anëtarët e Odës Ekonomike dhe ndoshta mbi një pjesë të profesorëve të emëruar nga Senati, gjë që nuk është e vështirë duke pasur parasysh varësinë e madhe të universiteteve publike nga buxheti shtetëror. Fakti që roli i ministrit përgjegjës për arsimin e lartë forcohet më tej me kompetenca të personalizuara në përbërjen e Këshillit Universitar, flet në favor të tonit autoritar të këtij Propozim-Ligji.

I njëjti model i ndërhyrjes shtetërore vërehet edhe te Bordi për besim dhe bashkëpunim me publikun (neni 107), të cilit i jepen kompetenca të mëdha edhe pse është trup joakademik për nga përbërja. Gjithashtu, edhe në këtë trup parashihet pjesëmarrja e përfaqësuesve të Qeverisë, megjithëse përbërja rregullohet me statut të fakultetit apo shkollës së lartë profesionale. Shqetësuese është se ky Bord ka detyrimin të japë mendim për programet studimore ndaj Senatit të universitetit, ndërsa Senati është i detyruar ta përcjellë këtë mendim te Këshilli për cilësi në arsimin e lartë. Mbetet e paqartë se cilat janë kompetencat e këtij organi për të dhënë mendim mbi programe akademike, si dhe cilat janë pasojat në rast të një mendimi negativ. Ajo që është e qartë është se kjo është një instancë tjetër kontrolli dhe mundësi për problematizim të programeve akademike që nuk do t’i pëlqenin pushtetit ekzekutiv, duke i bllokuar ose vonuar ato.

Geriatrizimi i arsimit të lartë

Propozim-Ligji për arsimin e lartë paraqitet si instrument që duhet të përmirësojë cilësinë e arsimit të lartë dhe të mbajë studentët në universitetet vendore, pra të parandalojë largimin e tyre dhe të kuadrit akademik jashtë vendit. Në realitet, ajo që ofron është e kundërta, me pasoja potencialisht dramatike. Nga njëra anë, zgjidhjet ligjore janë thellësisht dekurajuese për kërkuesit e rinj dhe kuadrin akademik në zhvillim. Neni 161 vendos kritere joreale për avancim, duke favorizuar vetëm bazën e të dhënave Web of Science, që megjithëse cilësore, është vetëm një nga shumë baza relevante. Për më tepër, ajo është pronë e një kompanie private, Clarivate Analytics, gjë që përbën favorizim të një entiteti privat. Nga ana tjetër, natyra e saj favorizon metodologji të shkencave natyrore dhe nuk i përshtatet disiplinave shoqërore. Baza të tjera si Scopus ose EBSCO përjashtohen, ndërsa monografitë dhe format e tjera akademike humbasin vlerën.

Përveç kërkesave të larta për publikime, kërkohet edhe pjesëmarrje në projekte ndërkombëtare, madje për profesor të rregullt kërkohet drejtimi i të paktën tre projekteve, gjë që është joreale. H-indeksi gjithashtu është problematik pasi nuk varet drejtpërdrejt nga kandidati dhe ndryshon sipas fushës. Për më tepër, vendosen kritere të njëjta për të gjitha disiplinat, të cilat janë ndër më të rreptat në Evropë dhe të papërshtatshme për shumë fusha shoqërore.

Pa elaborim të mëtejshëm, shtrohet pyetja për motivimin e kuadrit të ri akademik, të cilët përballen me kritere jashtëzakonisht të rrepta dhe me rikualifikim për profesor të rregullt pas shtatë vitesh, si mjet disiplinimi. Shtuar kësaj edhe mundësia që profesorët e pensionuar të angazhohen në ciklin e dytë të studimeve, bëhet e qartë tendenca për geriatrizim të plotë të arsimit të lartë dhe mbyllje të hapësirës për kuadro të reja. Në këto kushte, kuadri i ri cilësor do të kërkojë mundësi jashtë vendit, duke çuar në dobësim të mëtejshëm të sistemit dhe rritje të migrimit studentor.

Nepotizmi dhe ndikimet politike në politikën kadrovike

Një tjetër aspekt shqetësues është mundësia për ndikim në politikën kadrovike. Neni 175, paragrafi 2, lejon transferimin e kuadrit akademik ndërmjet institucioneve përmes marrëveshjeve, duke krijuar bazë për anashkalimin e procedurave akademike. Nëse kësaj i shtohet heqja e dispozitave për ndalimin e nepotizmit, bëhet e qartë hapja e rrugës për punësime politike dhe partiake, duke anashkaluar këshillat shkencorë-mësimorë. Kjo krijon pakënaqësi dhe shqetësim te kuadri ekzistues akademik që ka ndërtuar karrierën në mënyrë graduale dhe që nuk do të konsultohet për prurjet e reja.

***

Në këtë analizë të shkurtër nuk janë shteruar të gjitha problemet e Propozim-Ligjit për arsimin e lartë. Ato janë të shumta dhe prekin pjesë shumë të ndjeshme të autonomisë akademike. Modeli i financimit, kompetencat e pushtetit ekzekutiv, veçanërisht të Ministrit të Arsimit dhe Shkencës, si dhe kushtet joreale për doktorantët dhe studentët e magjistraturës janë vetëm një pjesë e problemeve. Këtu u evidentuan vetëm tre nga më kryesoret që do të prodhojnë pasoja të shpejta negative dhe që nuk kontribuojnë në përmirësimin e arsimit të lartë. Disa prej tyre janë trashëguar nga versione të mëparshme, por kjo nuk është justifikim. Në vend që mangësitë të adresohen, ato jo vetëm që ruhen, por edhe thellohen, duke krijuar një klimë dekurajuese dhe destruktive për arsimin e lartë në afat të mesëm dhe të gjatë.

 

Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësim për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.

Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese.

[1] https://ener.gov.mk/Default.aspx?item=pub_regulation&subitem=view_reg_detail&itemid=116593 (пристапено на 17.03.2026 год.)