PËRPLASJE E KULTURAVE ARSIMORE: UNIVERSITETI MES ZAKONEVE DHE TRANSFORMIMIT
“Gaudeamus Igitur”, himni i komunitetit akademik, nuk është vetëm traditë, por një mesazh i fuqishëm: mëso, gëzohu, por ji i vetëdijshëm se koha është e kufizuar dhe se dija që fiton është pjesë e një historie më të madhe dhe të përjetshme.
Shkruan: Kiril Barbareev
Arsimi është shtylla më komplekse dhe më emocionale e shoqërisë dhe ai nuk mund të kuptohet apo zhvillohet i izoluar, por varet nga i gjithë sistemi shoqëror: institucionet, ligjet, struktura qytetare dhe pushteti. Të gjitha këto, siç thekson Fichte, kanë pikën e tyre fillestare, një gjendje nga e cila nisen. Por dallimi thelbësor është se njerëzit nuk fillojnë nga i njëjti vend – çdo individ dhe çdo brez niset nga qëndrimet, vlerat dhe kufizimet që ka trashëguar nga epoka e vet. Pikërisht për këtë arsimi nuk është vetëm çështje sistemi, por edhe kulture, kohe, konteksti dhe vetëdijeje në të cilën krijohet dhe zhvillohet.
Historikisht, modeli më me ndikim i arsimit universitar në Evropë është koncepti humboldtian, i bazuar në universitetet gjermane, të cilat gjatë dy shekujve të fundit kanë përfaqësuar filozofinë e arsimit në Evropën kontinentale. Themeluesi i Universitetit të Berlinit, Humboldt, thekson konceptin e “arsimimit dhe edukimit përmes shkencës” (Bildung durch Wissenschaft), i cili mbështetet në idenë e “shpirtit” – veçanërisht atij kombëtar dhe kulturor. Sipas tij, vetëm përmes pjesëmarrjes aktive në procesin e kërkimit fitohet njohuria e vërtetë akademike dhe krijohet e vërteta.
Shkenca dhe mësimdhënia përfaqësojnë dy karakteristika thelbësore të universitetit që nga fillimet e tij, dhe renditja e tyre nuk është e rastësishme: së pari është shkenca si krijim dhe kuptim i dijes, dhe më pas mësimdhënia si transmetim dhe ndarje e saj. Pikërisht për këtë universiteti mban emrin universitas litterarum – bashkësi dhe tërësi e dijes. Vetëm ai që ka zotëruar artes liberales – artet e lira – dhe filozofinë konsiderohej i gatshëm të bëhej doctus (i ditur), pra “më shumë se i ditur”: një person që jo vetëm zotëron dije, por e kupton, e vë në dyshim dhe është i aftë ta ndajë me të tjerët. “Profesorët nuk janë këtu për studentët, as studentët për profesorët, ata janë bashkë këtu për shkencën” (Humboldt).
Bota bashkëkohore është një botë sfidash dhe superkompleksiteti. Karakteristikat e jetës së sotme reflektohen edhe në universitet. Duke qenë se moderniteti kërkon individë që janë iniciativë, energjikë, të vetëbesuar, të aftë dhe të gatshëm për t’u përballur me sfida dhe për të gjeneruar ndryshime të reja, sot universiteti ka një mision të trefishtë: të mundësojë kuptimin e botës si kusht për përballje dhe përshtatje me të; të sigurojë veprim aktiv në botë; dhe të ndërtojë identitetin personal brenda saj, që nënkupton vetëdijësimin për vlerën e kontributit personal, përgjegjësinë dhe vendin në të.
Gjithashtu, universiteti i sotëm është nën presion të fortë nga ekonomia dhe shteti, i cili e kushtëzon universitetin, sidomos në studimet universitare bazë, të orientohet gjithnjë e më shumë drejt arsimit profesional “të përdorshëm”, që promovon njohuri ku kriteri kryesor nuk është aq shumë e vërteta sa dobia.
Si përballemi ne me këto sfida? Së pari duhet të kuptojmë se arsimi i lartë në Maqedoni sot ndodhet mes dy traditave të forta të kundërta: modeli i trashëguar nga ish-Jugosllavia dhe reformat moderne të frymëzuara nga sistemi anglo-amerikan. Kuptimi i këtyre dy traditave është thelbësor për të shpjeguar pse një pjesë e reformave mbeten formale, pa ndryshim thelbësor në cilësinë e mësimdhënies, shkencës dhe rolit shoqëror.
Në vend të një transformimi të qartë, universiteti për shumë kohë ka mbetur i bllokuar në këtë kryqëzim – mes trashëgimisë socialiste dhe trendeve globale arsimore, pa kuptuar plotësisht as njërën, as tjetrën. Pikërisht në këtë paqartësi qëndron thelbi i problemit. Pa një kuptim të qartë të këtyre traditave, reformat shpesh mbeten formale dhe deklarative.
Në këtë pikë, arsimi përballet me një krizë të identitetit – nuk di çfarë është, ku po shkon dhe mbi cilat vlera duhet të ndërtohet. Nga kjo rrjedh edhe një problem më i thellë: ndjenja e papjekurisë arsimore dhe shkencore, mungesa e vetëdijes dhe kërkimi i vazhdueshëm i konfirmimit jashtë sistemit tonë, në vend që të ndërtohet një filozofi autentike e arsimit që do të krijojë një sistem arsimor të qëndrueshëm maqedonas.
Në praktikë, në vend të transformimit të plotë, ndodh bashkëjetesa paralele e dy kulturave të ndryshme arsimore. Në idenë humboldtiane të universitetit ekziston ideali i unitetit mes kërkimit dhe mësimdhënies. Por në shumë kontekste post-socialiste, ku bëjmë pjesë edhe ne, ky ideal është shndërruar në autoritet formal të profesorit, pa ndërveprim të vërtetë kërkimor. Dija shpesh kuptohet si diçka që transmetohet nga profesori te studenti, duke u reduktuar në mësim riprodhues, me theks të fortë në njohuri teorike dhe autoritet. Studentët shpesh diplomohen me dije, por pa përgatitje të mjaftueshme për situata komplekse, vendimmarrje dhe përshtatje profesionale. Në të kundërt, tradita anglo-saksone dhe ajo e Amerikës së Veriut është më e orientuar drejt nevojave praktike dhe aftësive.
Aty ku është krijuar tradita e bashkëpunimit ndërkombëtar, mobilitetit dhe përfshirjes në komunitetin global akademik, vërehet lidhja mes mësimdhënies dhe kërkimit. Këto bërthama shkencore dhe përfshirja e kuadrove të rinj kanë krijuar grupe të rëndësishme kërkimore që tregojnë se, kur ka hapje dhe lidhje, universiteti mund të jetojë misionin e tij të vërtetë.
Por arsimi i lartë maqedonas nuk është i pasuksesshëm për shkak të traditës së tij, por për shkak të mungesës së transformimit të saj në kontekstin bashkëkohor. Ne nuk arrijmë të krijojmë një paradigmë të re filozofike për arsimin për arsye jo vetëm institucionale, por edhe kulturore. Trashëgimia nga ish-Jugosllavia ofron stabilitet, por edhe rezistencë ndaj ndryshimit dhe hapësirë të kufizuar për mendim kritik.
Përplasja mes modelit tradicional dhe atij bashkëkohor nuk është vetëm çështje metodash, por çështje kuptimi. Ajo zbulon një dobësi më të thellë: mungesën e një filozofie autentike të arsimit që duhet t’i përgjigjet sinqerisht kontekstit tonë – çfarë njeriu duam të zhvillojmë? Në çfarë shoqërie jetojmë? Cilat vlera janë vërtet të rëndësishme?
Kjo do të thotë të krijohet një sintezë: nga tradita të marrim thellësinë dhe sistematikën, ndërsa nga moderniteti të fokusohemi në mendimin kritik, shkencën dhe praktikën. “Arsimi nuk është përgatitje për jetën, arsimi është vetë jeta.” Reforma e vërtetë duhet të fillojë nga cilësia e mësimdhënies, zhvillimi i kulturës shkencore dhe lidhja mes universitetit dhe shoqërisë. Vlera e universitetit nuk matet vetëm me numrin e publikimeve, por me atë se ku janë studentët pas diplomimit, çfarë qytetarësh akademikë krijon dhe sa vlerë reale ka dija për komunitetin.
Maqedonisë i nevojitet një reformë që do të rikthejë dinjitetin e mësimdhënies, do të forcojë kërkimin si proces dhe do të rikthejë besimin në universitet si vend ku krijohet e ardhmja.
Universiteti është pasqyrë e shoqërisë moderne – në të reflektohen vlerat, tendencat dhe fryma e kohës, prandaj shpesh quhet edhe barometër i saj. Por kur ai “tregon kohë të gabuar”, nuk duhet të injorohet apo të prishet, por të analizohet me kujdes dhe të ndërmerren veprime. Historia e konfirmon këtë: siç thekson Pirogov, kur jeta politike është stabile, universiteti i kthehet misionit të tij thelbësor – krijimit të dijes.
“Gaudeamus Igitur”, himni i komunitetit akademik, nuk është vetëm traditë, por një mesazh i fuqishëm: mëso, gëzohu, por ji i vetëdijshëm se koha është e kufizuar dhe se dija që fiton është pjesë e një historie më të madhe dhe të përjetshme.
(Autori është profesor në Fakultetin e Shkencave të Edukimit, UGD-Shtip)
Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësim për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.
Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese.