УНИВЕРЗИТЕТСКАТА РЕФОРМА ВО ФОКУС: КВАЛИТЕТОТ, АВТОНОМИЈАТА И ПРЕДИЗВИЦИТЕ
Новиот предлог-закон за високо образование во Северна Македонија веќе влезе во владина процедура, отворајќи широка јавна дебата меѓу институциите, универзитетите, професорите, студентите и политичките актери. Додека Владата и Министерството за образование и наука нагласуваат дека станува збор за неопходна реформа насочена кон подобрување на квалитетот на високото образование и унапредување на позицијата на универзитетите на меѓународните рангирања, дел од академската заедница предупредува на сериозни последици за универзитетската автономија и квалитетот на наставата.
Во меѓувреме, од Владата информираа дека предлог-законот е доставен и моментално се наоѓа во процес на усогласување согласно владините процедури. „Законот е доставен до Владата и согласно Деловникот е во процес на усогласување според утврдените владини процедури, по што се очекува да биде разгледан на една од наредните владини седници“, истакнаа од Владата.
И од Министерството за образование и наука нагласија дека во текот на јавната дебата се надминати разликите и се интегрирани конструктивните забелешки добиени од засегнатите страни. Според Министерството, сите конструктивни и аргументирани забелешки што ги добивме за време на јавната дебата се интегрирани во текстот.
Сепак, самиот процес предизвика силни реакции. Опозицијата, дел од универзитетските професори и студентските организации ја обвинија Владата дека преку овој закон има намера да ја зајакне контролата врз универзитетите, нарушувајќи ја универзитетската автономија и создавајќи механизми што можат да фаворизираат непотизам и двојни стандарди во академското напредување.
Заменик-министерот за образование, Дритон Сулејмани, изјави дека законот добил јавна поддршка од раководствата на државните универзитети. Во телевизиско гостување тој истакна дека институциите биле дел од процесот и дека разумните предлози биле прифатени.
Сулејмани го спомена и учеството на ректорите на најголемите универзитети во земјата на средбата со премиерот. Според него, јавната поддршка од ректорите покажува подготвеност на универзитетите да работат со новиот закон и да придонесат за реформи во високото образование.
Од друга страна, најострите критики дојдоа од универзитетски професори и поранешни функционери во образованието. Бехаре Касами, во една емисија во Portalb.mk, оцени дека законот директно ги оштетува помалите универзитети, особено албанските универзитети, ограничувајќи им ја автономијата во повеќе аспекти.
Според неа, помалите универзитети ќе се соочат со непосредни последици, додека поголемите универзитети негативните ефекти ќе ги почувствуваат на подолг рок. Касами посочи дека измените не гарантираат унапредување на квалитетот на високото образование и можат да доведат до поголема централизација на одлучувањето.
Покритичен став кон процесот изрази и поранешниот министер за образование, Јетон Шаќири. Во една телевизиска емисија, тој нагласи дека никој не ја оспорува потребата од реформи во високото образование, но проблем останува недостатокот на транспарентност и јасност околу конкретните цели на реформата.
„Доколку целта е зголемување на квалитетот, треба да се најдат конкретни начини и модели за негово подобрување“, изјави Шаќири, додавајќи дека јавноста нема доволно информации за авторите и генералниот концепт на законот. Тој изрази дилеми и околу измените во студиските програми и вклучувањето на стопанските комори во процесот.
Во меѓувреме, една од подеталните критики се однесува на укинувањето на одредбите што ги регулираат академските звања, што во авторски текст за „НетПрес“ го образложи Ѓорѓи Илиевски, оценувајќи ја оваа измена како една од најголемите контрадикторности на реформата.
Според Илиевски, реформата има цел да ја подобри позицијата на универзитетите на Шангајската листа преку зголемување на научните публикации и истражувачките проекти, но истовремено ги елиминира професорите со насловни звања кои доаѓаат од бизнис секторот и јавните институции, а кои имаат клучна улога во поврзувањето на теоријата со практиката.
Тој предупреди дека усвојувањето на законот ќе доведе до автоматски прекин на ангажманот на многу професори со насловни звања, создавајќи директни последици за универзитетите што се потпираат на оваа категорија академски кадар. Според него, тоа негативно ќе влијае и врз научните публикации, бидејќи професорите кои повеќе нема да бидат дел од наставниот процес може да ја изгубат мотивацијата за научно-истражувачка работа.
Илиевски изрази загриженост и за намалувањето на интересот за докторски студии кај експертите кои работат надвор од универзитетите. Според него, доколку овие експерти не можат да бидат вклучени во наставата и да напредуваат во академски звања, тогаш ќе се намали мотивацијата за докторирање и за објавување трудови во списанија со импакт фактор.
Меѓу другото, тој нагласи дека реформата не била проследена со сериозни квантитативни и квалитативни анализи за реалната состојба во високото образование. Тој го критикуваше и начинот на кој се водела јавната дебата, истакнувајќи дека јавноста досега видела повеќе напади врз високообразовните институции отколку конструктивен и превентивен пристап од надлежните.
Дебатата околу новиот Закон за високо образование покажува длабока спротивставеност меѓу оние што реформата ја гледаат како неопходност за модернизација на универзитетите и оние што предупредуваат на ризици за академската автономија и долгорочниот квалитет на универзитетскиот систем. Додека Владата се подготвува законот да го испрати во Собранието, останува да се види дали реакциите на академската заедница ќе влијаат врз дополнителни измени на текстот или врз ублажување на најконтроверзните точки од реформата.
Текстот е работен во рамки на проектот „Застапување за инклузивен развој“, финансиски поддржан од Владата на Швајцарија преку програмата Цивика мобилитас.
Содржината на овој текст е единствена одговорност на Форум за разумни политики, ИОХН и БИРС и на ниту еден начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Владата на Швајцарија, Цивика мобилитас, или организациите што ја спроведуваат.